Herramientas de usuario

Herramientas del sitio


el_espacio_urbaano

O espazo urbano

O concepto de cidade: un fenómeno complexo.

Definir a cidade non resulta fácil. Adoitan utilizarse diversos criterios, cuxa consideración conxunta permite unha definición máis completa do fenómeno urbano.

En xeral, como espazo habitado, o hábitat urbano é o que se opón ao hábitat rural. Pero falar de hábitat urbano é falar da cidade e a pregunta xorde inmediatamente que criterios ou aspectos necesítanse para falar de cidade?


Criterios que se usan para definir unha cidade


a) Criterios cuantitativos ou estatísticos baséanse en cifras. O Instituto Nacional de Estatística (INE) considera poboación urbana os municipios con máis de 10.000 habs. Este criterio é incompleto, non expresa moi ben a realidade urbana de España, porque contabiliza a poboación de todo o termo municipal. Así, poden darse casos de municipios con poboación dispersa (Galicia) ou concentrada nun gran núcleo (algúns do sur) cuxo aspecto e funcións son claramente rurais, pero que polo seu número de habitantes contabilizaríanse como urbanos. Pola contra, hai pequenas cidades que non alcanzan os 10.000 habitantes (algunhas do centro e norte), que con este criterio serían consideradas como núcleos rurais.

b) Criterios cualitativos definen a cidade baseándose en características morfológicas, funcionais, sociolóxicas e espaciais.

  • Criterio morfológico incide no aspecto formal da cidade. A cidade defínese por unha serie de edificios de maior porte que os rurais, xa que nela hai institucións relevantes (catedrais, concellos, bancos, universidades, etc.); os seus espazos públicos teñen un tratamento máis ordenado e diferenciado (zona de peóns, zona de tráfico motorizado…) que o rural; e os elementos naturais (ríos, outeiros, praias…) teñen un significado e aspecto moi distinto de cando se atopan en espazos sen urbanizar. Leste vén dado pola alta densidade de edificación e da poboación e polo tipo de edificacións, xeralmente colectivas e en altura.
  • Criterio de continuidade espacial. A cidade é aquela realidade que se expande no territorio de forma masiva e, frecuentemente, sen solución de continuidade. Neste caso, hai países que consideran cidade a todo o poblamiento continuo ou que teña zonas intermedias pequenas. Con todo, tamén os poblamientos dispersos poden ser moi urbanos, sobre todo en as contornas metropolitanas. Por iso, este criterio tamén é difícil de aplicar ás veces.
  • O criterio funcional baséase nas actividades económicas urbanas (industria e servizos), que son principalmente distintas das agrarias. Cidade está especializada sobre todo en actividades industriais e de servizos, ao contrario, sería unha localidade rural, maioritariamente dedicada ás actividades agrarias. Pero hoxe, sobre todo nos espazos próximos ás cidades (áreas periurbanas), existen municipios nos que a poboación que alí traballa faio nas actividades agrarias; con todo, reside nela moita máis xente que traballa na industria ou nos servizos, pero cuxo posto de traballo está noutro municipio. Este tipo de realidade fai cada vez menos expresivo este criterio.
  • O criterio espacial ou de área de influencia baséase na capacidade da cidade de organizar o espazo que a rodea, é dicir, de exercer a súa influencia máis aló dos seus límites sobre outros núcleos de poboación e de interrelacionarse con outras cidades. A amplitude da influencia urbana vén dada polo tamaño da cidade e pola variedade de funcións que exerce. O territorio que domina, controla e sobre o que exerce algún modo de atracción unha cidade denomínase área de influencia urbana ou “ hinterland”.
  • O criterio sociolóxico ou cultural define a cidade por posuír unha cultura urbana (cunha maior diversidade social, cunhas estruturas familiares menos tradicionais, pautas de vida acelerada, gusto polo cambio, polo consumo e por diferentes maneiras de concibir o lecer e as relacións sociais, é dicir, unhas relacións máis impersonales e anónimas, fronte á maior homoxeneidade e control social existente no ámbito rural). Este criterio é difícil de estudar porque esta cultura difundiuse ao mundo rural a través dos medios de comunicación e da expansión da cidade pola área rural, de modo que as diferenzas deste tipo entre ambos os espazos son cada vez menores.


O proceso de urbanización


Chamamos proceso de urbanización á progresiva concentración na cidade da poboación, as actividades económicas e as innovacións máis destacadas, así como a difusión destes procesos cara á contorna. Neste proceso poden diferenciarse varias etapas: preindustrial, industrial e postindustrial.

A taxa de urbanización é a porcentaxe de poboación urbana (en España, a que reside en municipios con máis de 10.000 habitantes) en relación coa poboación total.


1. A urbanización preindustrial

Comprende desde a orixe das cidades ao comezo da industrialización no século XIX. Durante esta etapa a urbanización foi modesta. A taxa de urbanización non supera o 10% da poboación e mantíñase estable, ao ser o crecemento da poboación paralelo ao da rural. O tamaño medio das cidades situábase ao redor dos 5.000-10.000 habitantes; as que superaban os 25.000 ou 100.000 habitantes eran escasas.

Os factores que favorecían a urbanización eran:

  • Estratéxico-militares: a cidade controlaba o territorio.
  • Político-administrativos: era sede do poder político e base para a organización do territorio.
  • Económicos: controlaba os recursos da contorna e desenvolvía actividades comerciais e artesanais.
  • Relixiosos: a cidade era sede do poder relixioso.
  • Culturais: albergaba os centros culturais e educativos.

Dentro deste proceso de urbanización preindustrial poden distinguirse á súa vez tres etapas: desde as orixes á Idade Media, a época medieval e a urbanización na Idade Moderna.

1.- Respecto ás orixes, conformación da rede urbana na Antigüedad: en España non pode falarse propiamente de cidades ata a colonización fenicia e grega do litoral mediterráneo a partir dos séculos IX e VIII a. C. Estes pobos crearon factorías comerciais na costa para explotar os recursos minerais, agrarios e artesanais. Algunhas delas deron lugar a cidades. Os fenicios fundaron Gades (Cádiz), Malaka (Málaga), Abdera (Adra) e outros enclaves, cun emprazamento sempre litoral, coincidía con abrigos naturais que servían de portos ou próximos a outeiros que facilitaban o seu defensa.

Tras os fenicios, os gregos ( s, VIII a. C.) tamén crearon colonias ao longo das costas mediterráneas, sobre todo nas actuais Cataluña e Comunidade Valenciana: Rodas (Rosas), Emporion (Ampurias), etc.

A partir do século VI a. C. empeza a desenvolverse unha malla de pequenas cidades fortificadas iberas, é dicir, con poboación autóctona, que poden considerarse unha primitiva rede urbana. A maior parte destas cidades localízase en os sectores oriental e meridional peninsular.

Máis adiante, a presenza púnica (cartagineses), pobo de orixe fenicio, e xa co longo período de romanización consolídase un sistema urbano ben comunicado, especialmente ao longo do litoral mediterráneo peninsular e balear e as dúas submesetas, e que é xa a base do sistema urbano actual.

A romanización, iniciada no século III a. C, deu lugar á fundación de numerosas cidades, o que explica que moitas poboacións españolas de certa importancia teñan unha orixe romana (Barcelona, Sevilla, Valencia, Zaragoza). As súas funcións eran político- militares (control do territorio), administrativas (capitais provinciais ou de partidos xudiciais) ou económicas (instaláronse en zonas con recursos minerais ou agrarios de alto valor). Ademais os romanos crearon unha rede urbana unida por vías de comunicación (as calzadas), que tiñan finalidade comercial e militar (penetración do exército e control do territorio).

A cidade romana é unha cidade planificada, especialmente cando se trataba dunha cidade creada polos propios romanos. O seu modelo é o do forma cuadrangular ou rectangular, malla ortogonal e un viario jerarquizado, xa que hai dous eixos principais que se cortan en ángulo recto: o decumano (o máis próximo á dirección este-oeste) e o cardo (o máis próximo á dirección norte-sur). O cruzamento de ambos se realiza en o foro, o espazo central da cidade. Este é o ámbito urbano máis importante, ao que asoman os principais poderes políticos, comerciais e tamén relixiosos da cidade.

A cidade romana é unha cidade equipada. Os romanos foron ante todo bos enxeñeiros e arquitectos. A cidade contaba con: unha boa subministración de auga a través de acuedutos (o de Cádiz abastecíase a máis de 70 km); espazos para a hixiene e o deporte (termas, ximnasios), edificios para impartir xustiza e para o comercio (basílicas); edificios para o lecer (teatros, anfiteatros e circos), e unha rede de cloacas, algunhas das cales estiveron en funcionamento durante séculos.

A cidade romana tiña unha forte compoñente monumental. Tanto os espazos públicos (foro) como os edificios adoitaban ter unha gran monumentalidad. Ademais, as cidades contaban con grandes templos, fontes, arcos de triunfo e unha profusión de esculturas e outros elementos decorativos e suntuarios. A cidade romana tamén perseguía, por tanto, un ideal estético que herdara da civilización grega.

É unha cidade comunicada xa que o territorio (a Hispania romana) tiña unha importante rede de vías; destacaba a Vía Augusta, que unía Gades coa actual fronteira francesa e de alí continuaba cara a Roma a través da Vía Domitia. Esta rede estaba realizada cunha depurada técnica caminera e innumerables pontes, que hoxe aparecen por todo o territorio español. No litoral, as cidades contaban cun porto.

A decadencia do poder romano e as invasións germánicas conduciron a unha fase de desurbanización a partir do século III. Moitas cidades desapareceron, e outras se converteron en asentamentos rurais ou en sedes relixiosas.


2. A cidade medieval

Durante a Idade Media produciuse unha nova fase urbanizadora, en dous espazos distintos, o musulmán e o cristián. Na etapa visigoda mantéñense as características da cidade romana, aínda que nun contexto moito máis empobrecido socioeconómica e tecnicamente. O poder político organízase desde Toledo.

1. O espazo musulmán, tras a invasión do 711, comprendía case toda a Península entre o sur e as montañas do norte. Nalgúns casos os musulmáns fundaron cidades novas (Madrid, Valladolid), pero a maioría das veces aproveitaron asentamentos anteriores (Zaragoza, Toledo, Málaga, Selecta, Córdoba) que revitalizaron como centros estratéxicos, administrativos, económicos, relixiosos e culturais, chegando a ter un nivel máis elevado que o doutras zonas de Europa durante os séculos máis escuros do Medievo. Co avance da reconquista as cidades musulmás pasaron a domino cristián e os seus habitantes foron expulsados ou segregados en barrios aparte (morerías).

A cidade hispano-musulmá é unha cidade laberíntica, pois ten uns trazados viarios moi intricados, estreitos, cheos de recodos, de arcos e de canellóns sen saída. Nada máis fácil que perderse nunha destas cidades, cuxo difícil viario formaba tamén parte do seu sistema defensivo. Este completábase coa muralla e co álcazar ou castelo. Ademais, as casas apenas presentaban fachadas de importancia, escondendo a riqueza ou a miseria cara aos patios interiores, imperceptibles desde a rúa. A paisaxe, cheo de muros con poucas xanelas, contribúe a ese aspecto homoxéneo e con poucos fitos para orientarse.

É unha cidade de fondo compoñente relixioso. O edificio máis sobresaliente é a súa mesquita maior ou alxama. Moitas torres de igrexas e mesmo de catedrais españolas proceden de mesquitas que se constrúen nesta época (caso da Giralda de Sevilla). A mesquita é o centro dos distintos barrios; próximos a ela sempre había unha escola coránica ( medersa ou madraza), unha fonte para o abastecemento público de auga, unha tahona (forno para cocer o pan) e uns baños. Todos estes espazos eran lugares de encontro e sociabilidad.

As cidades hispano-musulmás teñen unha destacada función comercial e industrial. Dentro da cidade musulmá destacan os zocos (mercados abertos nos que abastecerse de produtos alimenticios e que non precisan dunha gran vixilancia) e as alcaicerías (espazos pechados nos que se venden mercadorías de máis valor (louza, xoias, tecidos, especias). Doutra banda, os distintos oficios (gremios) localízanse agrupados en barrios claramente definidos (libreiros, curtidores, carpinteiros, etc.). Isto compárteo coa cidade cristiá.

2. No espazo cristián (inicialmente as áreas montañosas do norte que escaparon ao dominio musulmán) a vida urbana era escasa. Pero expandiuse de norte a sur a partir do século X, coa reconquista e repoboación do territorio, pois esta supuxo a creación de municipios, que tiñan como basee cidades novas ou reconquistadas aos musulmáns. Desde os séculos XII e XIII, a reactivación de comercio xerou un proceso de reurbanización ao longo das principais rutas comerciais.

A cidade cristiá é unha cidade amurallada, os elementos defensivos son os máis relevantes, e tanto as murallas como os castelos e alcázares foron e moitas veces aínda hoxe son os elementos máis sobresalientes da súa paisaxe (Ávila, Segovia, Lleida, Mediana do Campo, Peñafiel…). As murallas non só servían para protexer a cidade, senón para marcar fronteiras fiscais: ao entrar na cidade ou cruzar as pontes que a custodiaban había que pagar tributos polos produtos que levasen.

Nelas reflíctese a progresiva importancia do papel da Igrexa. Por encima das murallas destacan as torres das igrexas (máis visibles na paisaxe urbana que as mesquitas na o-*Ándalus), sobre todo a partir do século XII. O Camiño de Santiago, que une cidades importantes de Navarra, Castela e León e Galicia (Pamplona, Logroño, Burgos, León, Santiago…) é unha vía pola que entran estilos arquitectónicos do centro de Europa, que contribuirán, sobre todo a parir das catedrais á transformación da imaxe da cidade cristiá. Na Baixa Idade Media tamén se consolidan as ordes conventuales e monásticas, polo que gran parte do espazo urbano estará ocupado polos conventos, tanto no interior da cidade como nas inmediacións; neste caso a miúdo dan lugar a barrios extramuros chamados arrabaldes.

Tamén, como a cidade musulmá, é unha cidade comercial e industrial, igualmente organizada en gremios que se distribúen nos seus distintos barrios urbanos. Os nomes de moitas rúas a un lembran esas organizacións (toneleros, odreros, curtidores…).

En Plena Idade Media (a partir do século XI) a urbanización alcanó un maior florecemento, grazas á reactivación do comercio, que favoreceu ás cidades situadas ao longo das rutas comerciais; nos grandes portos (Bilbao, Barcelona, Valencia, Sevilla) e ao longo do Camiño de Santiago, que funciona como vía de peregrinación e de comercio.

Consolídanse aos poucos as prazas e as rúas maiores, espazos do comercio e da vida pública (a relixión tiña os seus propios lugares, máis retirados). A cidade cristiá non ten a mesma vontade que a islámica en diferenciar os espazos públicos e privados. A miúdo as persoas vivían na mesma casa na que traballaban: na planta baixa localizábase o comercio e/ou taller, a primeira planta ocupábaa o mestre e a segunda os aprendices.

Predominan os planos irregulares, pero menos que na cidade islámica. As rúas dispóñense adaptándose ao relevo, e só destacan as que conectan as portas entre si e coa praza maior e os espazos máis relevantes. O modo de crecemento da cidade cristiá é orgánico. Non hai plans que orienten o seu crecemento, salvo nalgunhas cidades de construción real, fundadas ou desenvoltas polos reis para compensar o poder dos señoríos no territorio. Estas últimas tenden ás formas xeométricas (exemplos son Villareal en Castelló ou Salvatierra en Áraba, ambas as do século XIII).

Do século XIII ao XV prodúcese un importante crecemento da cidade cristiá, a pesar do duro golpe da peste negra no século XIV. Os señores ( patriciado urbano) comezan a construír edificios máis suntuosos, configúranse os concellos como entidades para o bo goberno urbano (o territorio que controlará un concello se denominará municipio).


3. A cidade moderna: a realidade urbana española entre os séculos CVI e XVIII

A cidade moderna experimentou vaivéns en función da situación demográfica, económica e política de cada momento.

  • No século XVI, houbo un crecemento urbano continuado debido ao aumento da poboación, á expansión económica baseada no comercio con América, e ao poderío político-militar dos Austrias. As zonas máis urbanizadas entón eran Andalucía e Castela, e as cidades máis destacadas, Sevilla, que controlaba o comercio con América e Madrid, elixida como capital por Felipe II (1563)
  • No século XVII, a urbanización se estancó pola crise demográfica e económica, así como polas importantes perdas territoriais. As cidades castelás, máis afectadas por esta situación, perderon importancia en relación coas da periferia.
  • No século XVIII, coa nova dinastía dos Borbóns, o proceso de urbanización reanimouse, grazas ao fortalecemento do poder real e á recuperación demográfica e económica. As cidades que máis creceron foron a capital, Madrid, e as cidades cantábricas e mediterráneas especializadas no comercio marítimo

En xeral, seguen desenvolvéndose sen planificación. Mentres que nas colonias do imperio americano estableceuse un modelo de cidade moi planificada e controlada, na metrópole o crecemento urbano realizouse sen apenas control. Os barrios de nova construción planificados escasean (con excepcións como a da Barceloneta en Barcelona ou a planificación de Ferrol) e a forma de crecemento segue sendo a mesma que durante o Medievo: a ampliación de murallas e o desenvolvemento de arrabaldes ou novos barrios extramuros.

Desenvólvese un novo sistema defensivo, sobre todo nas cidades próximas ás fronteiras. A ineficacia das murallas e os castelos medievais desde a difusión da artillería provocou a aparición de un sistema defensivo máis complexo e baseado na presenza de cidadelas, que substitúen aos antigos castelos (Pamplona, Figueras) e aneis de baluartes defensivos ao redor das cidades (Badaxoz, Cidade Rodrigo, Tui, Hondarribia, Ceuta, etc.)

Xa durante o Renacemento asístese á construción de edificios que renovan importantes sectores urbanos (Salamanca, Úbeda, Baeza, Xaén, Selecta…). Constrúense inmobles dunha dimensión descoñecida durante a Idade Media, como o Mosteiro do Escorial, xorde con gran profusión o fenómeno das Prazas Maiores. Pero a transformación urbana é máis potente durante o século XVIII (tras a crise do século XVII). Moitas cidades renovan a súa imaxe durante este século: o Madrid de Carlos III é o máis coñecido, pero Santiago de Compostela, Málaga ou Murcia tamén configuran a súa paisaxe urbana máis emblemático. As prazas decóranse con fontes, estatuas, etc.

Prodúcese un crecemento comercial e industrial, o comercio coas colonias puxo a algunhas cidades españolas entre as máis importantes do mundo durante a E. Moderna.

O mundo urbano descrito por Cervantes e outros destacados escritores do Século de Ouro mostra un mosaico social riquísimo en as cidades españolas de a época: aristócratas, funcionarios, militares, relixiosos, comerciantes, artesáns, buscavidas, etc.


A urbanización industrial: A cidade industrial


A urbanización industrial comprende desde o inicio da industrialización para mediados do século XIX ata a crise económica de 1975. Os trazos característicos desta etapa son os seguintes:

  • a taxa de urbanización experimentou un gran crecemento, pois o incremento da poboación urbana superou o da poboación rural.

Os factores que interviñeron neste crecemento foron administrativos (a nova división do territorio en provincias en 1833 provocou o crecemento das cidades elixidas como capitais) e económico-sociais (o nacemento e desenvolvemento da industria moderna nas cidades atraeu cara a elas á poboación campesiña).

Na urbanización industrial poden distinguirse catro etapas:

  1. Ata mediados do século XIX a concentración demográfica nas cidades foi pequena (24,6% de taxa de urbanización). A debilidade da industrialización fixo que o crecemento urbano afectase principalmente as cidades elixidas como capitais de provincia na nova división administrativa.
  2. Desde mediados do século XIX á Guerra Civil (1936) o crecemento das cidades foi claro, de modo que a taxa de urbanización case se dobrou (40%). Neste momento era a industria a que provocaba os maiores incrementos, ao atraer a unha crecente poboación do campo ás cidades industrializadas.
  3. A Guerra Civil e a posguerra (1936-1959) retardaron o crecemento debido aos problemas de deterioración e de abastecemento que afectaban as cidades . Ademais, o réxime de Franco non favoreceu o crecemento urbano, dado o escaso respaldo que tiña nas rexións máis urbanizadas do país, senón que impulsou políticas agrarias destinadas a reter á poboación rural no campo. Con todo, a adopción dunha política autárquica fomentou os sectores básicos da economía e contribuíu ao crecemento das cidades onde se instalaron. Así comezou a formarse o triángulo de desenvolvemento urbano-industrial do nordeste (Cantábrico, Barcelona e Madrid).
  4. A etapa de desenvolvemento (1960-1975) foi a de maior crecemento económico e urbano do século XX. A causa principal foi a expansión da industria, que atraeu man de obra do campo ás grandes cidades industrializadas. Este feito, unido ao elevado crecemento natural ( baby boom), incrementou a poboación urbana un 30%, principalmente no triángulo nordeste. As actividades terciarias xogaron un papel menos destacado na urbanización, aínda que a elas débese o crecemento das áreas metropolitanas das grandes cidades, onde se localizaron as actividades do terciario moderno; dos centros turísticos do Mediterráneo e das illas, e dalgunhas capitais de provincia non industrializadas en ambas as mesetas.


Claves da nova cidade contemporánea

Algunhas das claves desta nova cidade contemporánea son as seguintes:

A produción de chan urbano (para vivendas, comercio, equipamentos, industria, etc.) se converterá nun negocio e un motor económico cuxa importancia se mantén en a cidade actual e que tamén deu lugar á especulación urbanística xa no século XIX. As desamortizacións de 1836 e de 1855 liberan moito espazo nas cidades que ás veces é aproveitado para facer novas prazas ou edificios públicos (mercados, hospitais, cuarteis, museos…), pero que noutras é vendido e transformado en vivendas.

En moitas cidades (sobre todo do norte e do leste do país) prodúcese unha importante aparición de fábricas e industrias, e xunto a elas novos e, case sempre, improvisados barrios obreiros nos que imperan a pobreza e unhas condicións hixiénicas deplorables:

O crecemento de moitas cidades e a incidencia de varias epidemias moi mortíferas provocou a preocupación por mellorar as condicións de vida e así as reformas urbanas iniciadas no século XVIII continuarán no XIX, século no que aumenta significativamente a urbanización como consecuencia do desenvolvemento de obras públicas, da modernización da administración territorial –motivada pola creación das provincias-, da desamortización, da creación de infraestruturas viarias (ferrocarril e estradas), da execución de obras de saneamento urbano e dun desenvolvemento industrial que se concentrou no País Vasco (industria siderometalúrgica), Cataluña (industria téxtil), Asturias e Málaga.

Durante o século XIX realízanse moitos proxectos de pavimentación e rede de sumidoiros; establécense normativas arquitectónicas máis precisas para a construción de vivendas e iníciase un proceso para incrementar a anchura das rúas (aliñamentos ou proxectos de aliñación) que perseguen facer a cidade máis aberta, luminosa e saudables Estes aliñamentos eran proxectos que establecían o ancho ideal que debería ter cada rúa da cidade. Unha vez aprobados non se executaban de inmediato; só cando se solicitaba no Concello licencia para construír nunha rúa cun destes proxectos, aquel obrigaba ao propietario a retranquear o novo edificio na “liña” prevista nos planos. A substitución dos edificios foi lenta e de cando en cando conseguiuse alargar toda unha rúa. Esta política, que arrinca cara a 1850, abandonouse un século máis tarde.


Pero o que verdadeiramente caracteriza este tipo de proxectos é a remodelación da trama viaria ou “haussmanización”, que supuxo a apertura de novas rúas ou a aliñación das xa existentes co fin de adaptalas ás novas necesidades circulatorias. Exemplos sobresalientes de proxectos de reforma interior foron a apertura de grandes vías (Gran Vía) en cidades como Madrid, Selecta, Barcelona, Salamanca e Murcia.

  • Os plans de ensanche son unha das achegas máis interesantes do urbanismo español desta época. Os ensanches consistían na yuxtaposición dun novo conxunto urbano coherente, planeado dunha soa vez e unido á cidade consolidada, pero cunha morfoloxía e estruturas propias. Coa súa creación pretendíase facilitar a construción de vivendas, o crecemento da cidade e o aumento das rendas do chan urbano.

O novo tecido urbano incorporado á cidade caracterizouse pola súa morfoloxía de rúas perfectamente aliñadas de trazado ortogonal que debuxaban mazás de grandes proporcións nas que se levantaban edificios dispostos ao redor dun gran patio central. Destinados a acoller a vivenda burguesa, os ensanches eran zonas dunha calidade ambiental moi alta, polo que terminaron favorecendo a segregación social na cidade.

Entre as experiencias máis importantes que levaron a cabo destacan os plans de ensanche de Madrid (Plan de José María de Castro), de Barcelona (Plan de Ildefonso Cerdá, aprobado en 1860), de Valencia e de San Sebastián (Plan de Ensanche de Cortázar, en 1864).

Outro aspecto importante dentro desta preocupación pola hixiene e a saúde é a construción de cemiterios extramuros. Ata entón a xente enterrábase nas igrexas e pequenos cemiterios parroquiais dentro da propia cidade, o que agravaba a situación sanitaria, sobre todo en épocas de epidemias.


A cidade conectada

O derribo das murallas

Foi un dos principais impactos na imaxe e percepción de moitas cidades españolas.Ao modernizarse e homoxeneizarse o sistema fiscal, as murallas deixaron de ter algunha, polo que moitos concellos derrubáronas para acabar con aquel símbolo do Antigo Réxime, para xerar roldas de circulación (Valencia, Sevilla, Zaragoza, Málaga… e, en non poucos casos, para dispoñer de espazo para vivendas e outros usos.

A chegada do ferrocarril

O século XIX é un século de grandes cambios en as comunicacións. Moitas cidades litorais comezan a reformar e mellorar os seus portos. Pero o cambio máis importante é a chegada do ferrocarril a moitas localidades españolas; proceso que se desenvolve desde 1848, coa inauguración do traxecto Barcelona- Mataró. Os ferrocarrís non só achegaron as cidades entre si, senón que organizaron importantes sectores extramuros debido á gran necesidade de terreo que precisaban (para estacións de viaxeiros, de mercadorías, depósitos, praias de vías, etc.).

A ubicación da estación do ferrocarril xerou novos barrios ou a remodelación doutros máis antigos. En moitas cidades, sobre todo do norte, a estación establécese a certa distancia de os centros históricos (Oviedo, Coruña, León, Vitoria…) e a súa localización orienta o crecemento urbano. Nas grandes cidades, en cambio as estacións están moi próximas a os seus centros históricos (Madrid, Barcelona, Valencia, Sevilla…).

Na cidade desenvólvense novos fitos e espazos. Froito de todo o anterior hai que destacar a aparición dunha serie de equipamentos e dotacións (algúns novos, outros transformados nesta época) que darán unha imaxe nova á cidade.

Por unha banda, os propios concellos transforman os seus vellos cabidos ou levantan novos inmobles que reforcen a súa imaxe (Málaga, Bilbao, Valencia)

✔ Os edificios públicos tamén se modernizan (mercados, centrais de correos, edificios universitarios, incluso os cárceres e matadoiros)

✔ Os bancos e compañías de seguros (institucións básicas no novo contexto socioeconómico) levantan grandes e impactantes sedes

✔ Por todo o país aparecen edificios de lecer (teatros, óperas, casinos, círculos culturais, prazas de touros).

✔ Créanse parques públicos, ás veces abrindo e acondicionando os de antigos palacios ou conventos (Madrid, Oviedo, Sevilla…), outras veces aproveitando espazos defensivos en desuso (Barcelona, Badaxoz, Pamplona…).


O crecemento do desaenvolvemento industrial

Na segunda metade do século XIX aparece un novo espazo urbano nas cidades españolas: as periferias e os suburbios. Varios son os motivos que motivaron o desenvolvemento destas zonas.

✔ En primeiro lugar, a incapacidade dos centros tradicionais (centros históricos) e dos ensanches para dar resposta a todas as demandas de chan urbano. A construción de vivenda obreira foi tardía en España (a pesar das Leis de Casas Baratas de 1911 e de 1922) e raramente facíase nos ensanches, máis vinculados ás clases elevadas e medias. En consecuencia, en os lugares de forte inmigración, especialmente Madrid e as cidades que se estaban industrializando (Barcelona, Valencia, Bilbao e os municipios da súa ría, e os núcleos mineiros) ou aquelas que crecían aínda que non tivesen o tirón industrial (Sevilla, Málaga tras o fracaso da súa incipiente industrialización…) viron aparecer numerosos núcleos de chabolas na súa contorna próxima, dando lugar ao fenómeno do chabolismo ou barraquismo.

✔ En segundo lugar, a carestía que adquire o chan nos ensanches provoca que moitas actividades industriais e asentamentos de vivenda obreira localícense en espazos periféricos, máis baratos, a miúdo próximos aos puntos crave de comunicación: os portos e, sobre todo, o ferrocarril.

✔ Outro factor é o atraso técnico e social. A creación de ensanches require unha madurez técnica e social nas oficinas municipais e nos organismos para a creación das novas mazás. Este aspecto non resulta fácil porque en moitas cidades españolas a preparación dos funcionarios municipais é moi deficiente e a capacidade dos propietarios de leiras rústicas para organizarse en xuntas veciñais que se repartisen as novas parcelas tamén era moi baixa.

As periferias caracterízanse por ser espazos nos que se mesturan usos agrarios con usos urbanos desordenados. Nelas aparecen os núcleos de vivenda marxinal; industrias e instalacións ferroviarias, e algunhas barriadas de cidade xardín ou de casas baratas.

  • A vivenda marxinal ou infravivenda situábase en lugares pouco vixiados e nos que se podía levantar unha chabola da noite para a mañá. A miúdo localizábanse en lugares perigosos (xunto a leitos de ríos, vertedoiros…) e case sempre lonxe dos servizos básicos.
  • A industria tamén se despraza ás periferias, xa que nelas hai un menor control de verteduras e de emisións, o prezo do chan é menor e localízanse próximas aos núcleos obreiros dos que procede a súa man de obra. Ademais, a proximidade ao ferrocarril tamén beneficiaba a algunhas delas.
  • As cidades xardín tamén ocupaban a periferia. Eran áreas compostas de chalés rodeados de xardíns, que adoitan ser ocupados por estratos sociais elevados e levántanse lonxe dos barrios obreiros e industriais. É o caso do barrio de A Caleta e O Limonar en Málaga, Pedralbes en Barcelona, Somió en Xixón, Cidade Xardín en Las Palmas de Gran Canaria, o paseo da Castelá en Madrid, Neguri – Guetxo- nas proximidades de Bilbao, O Terreo en Palma de Mallorca, etc.

A cidade xardín inaugura o modelo de cidade satélite (barrios non contiguos á cidade central, pero que contan con servizos de proximidade: educativos, comerciais, deportivos). Este modelo, con todo, desenvolverase moito máis nos anos sesenta do século XX en grandes promocións de bloques de vivendas.

  • As vivendas de casas baratas parécense ás casas encostadas que se construían naqueles anos no Reino Unido e outros países europeos preocupados por a creación de vivenda social. Eran vivendas modestas, que tamén teñen ás veces pequenos xardíns. Empezaron a construírse desde a aparición de a primeira lei de Casa Baratas en 1911 e outorgábanse a familias con poucos recursos. Non se situaban en lugares moi céntricos, pero tampouco adoitaban situarse en periferias afastadas, senón xunto aos núcleos urbanos. Logroño, Tarragona –“A Colectiva”-, Burgos, Barcelona –“ Bon Pastor”, entre outras moitas cidades, contan con barriadas deste tipo.

Unha das principais propostas para a periferia de Madrid foi a do enxeñeiro Arturo Soria, autor do proxecto de Cidade Lineal de 1886 e precursor das propostas de Ebenezar Howard sobre a cidade xardín que aparecerán co cambio do século XIX ao XX. Arturo Soria pretendía ruralizar a cidade e urbanizar o campo; a fórmula concrétase nunha cidade alongada (de aí o nome de lineal) que se expande a través dun eixo de comunicación (con tranvía e equipamentos básicos de barrio nas súas paradas) e con casas unifamiliares que facilitasen unha vida sa e unha contorna hixiénica. Só chegouse a construír un segmento de todo o proxecto que debería rodear Madrid. Hoxe a Cidade Lineal áchase engulida polo complexo urbano.



A urbanización postindustrial


Desde 1975, a crise económica e industrial introduciu cambios no proceso de urbanización, dando paso a unha nova etapa coñecida como urbanización postindustrial. Estes cambios chegaron a España a partir de 1981.

a) Cambian os factores da urbanización.**

A industrialización perde importancia como factor de urbanización. Primeiro, porque a crise de 1975 produciu desindustrialización e declive das cidades industriais afectadas, e logo, pola nova tendencia da produción industrial a dispersarse no espazo. Con todo, esta afirmación debe matizarse nun dobre sentido:

  • Nas rexións de tradición industrial, a industria segue sendo o principal factor de urbanización, aínda que con tendencia a diminuír.
  • Os novos sectores de alta tecnoloxía sentense atraídos polas grandes metrópoles, por estar mellor dotadas dos servizos e equipamentos necesarios. O problema é que estes sectores crean poucos postos de traballo ao estar moi mecanizados, o que contribúe a diminuír o crecemento urbano.

As actividades terciarias gañan relevancia como factor de urbanización, especialmente nas grandes metrópoles onde se localizan as actividades punta e os centros de decisión e xestión das empresas (Madrid e Barcelona), nas rexións turísticas (Baleares e Canarias), e nas rexións menos avanzadas, onde predomina un terciario de baixa cualificación (Andalucía e Estremadura).

Na etapa postindustrial fréase o proceso de crecemento das maiores cidades a favor das cidades medias e pequenas, e mesmo de núcleos rurais próximos. Este proceso débese á saturación das grandes urbes e á tendencia actual á descentralización das actividades económicas. O resultado é a chamada “dispersión da urbanización” ou “urbanización difusa”, que estende a cidade sobre espazos cada vez máis amplos. Isto non significa unha perda de primacía das grandes cidades, que, pola contra, vena acentuarse grazas á concentración de funcións máis relevantes e ao control das actividades do espazo circundante.

Fortalécese a expansión metropolitana. Aínda que este fenómeno ten orixe decenios atrás, agora adopta un comportamento diferencial: as cidades centrais se estancan ou mesmo perde habitantes, mentres que as que crecen son as diferentes coroas metropolitanas que as rodean.

  • Desde os anos sesenta aos noventa, o dinamismo demográfico transfírese ás coroas máis periféricas.
  • Desde os sesenta, pero sobre todo nos oitenta, tamén se consolida a creación de centros de lecer e consumo, complexos que incorporan grandes superficies e galerías comerciais, cinemas, establecementos de comida rápida e grandes aparcadoiros, que aparecen tanto no interior da cidade central (A Vaguada foi un dos primeiros en Madrid ou Salesas en Oviedo), como, sobre todo, nas distintas coroas metropolitanas. Para iso aprovechan a accesibilidade que outorgan as roldas de circunvalación que se crean durante estes anos (unha das primeiras foi a M-30 en Madrid, hoxe rúa 30) e a creación de autovías e a mellora dos medios de transporte urbano.

✔ O crecemento da cidade acompáñase tamén dun importante aumento das residencias secundarias nun radio que, dependendo das cidades, non fixo outra cousa que aumentar ata os 100 ou 150 Km.; por exemplo, na actualidade as áreas de influencia das segundas residencias de Madrid e Valladolid se solapan. A presión urbanizadora prolongouse así desde as cidades e áreas metropolitanas ás zonas de montaña e do litoral. O fortalecemento do turismo residencial ha convertido en eixos urbanos amplas zonas litorais españolas (Costa do Sol, Costa Branca, Costa do Azar, Costa Dourada, buna parte de Mallorca, sur de Tenerife e de Gran Canaria, etc.).


b) O ritmo de crecemento urbano descende en dúas etapas

✘ Na primeira, de transición, a taxa de urbanización estabilízase (segue crecendo, pero a un ritmo menor) ✘ Na segunda, de desurbanización, prodúcese un decrecemento urbano. A maioría das cidades españolas atópase na primeira etapa debido á redución do seu crecemento natural e das migracións cara a elas; a desurbanización afecta ás grandes metrópoles ou as cidades industriais máis prexudicadas pola crise:

  1. Os barrios marxinais de infravivenda ou chabolas van incorporando desde os anos 60-70 con lentitude as dotacións básicas e iniciouse algún proceso de renovación e substitución por bloques de altura. Nos últimos anos tiveron lugar campañas de erradicación do chabolismo e realojamiento da poboación en vivendas sociais, construídas nos propios barrios ou en novas periferias.
  2. Os barrios de vivendas de promoción oficial que tiveron lugar no seu maior desenvolvemento entre 1940 e 1960, sufriron un envellecemento prematuro por a súa baixa calidade e o seu déficit de equipamentos e servizos; hoxe día deron lugar a políticas de rehabilitación destinadas á recuperación de edificios e á dotación de equipamentos escolares, deportivos, sanitarios e comerciais.
  3. Os polígonos de vivenda de promoción privada que xurdiron a partir de 1960, de trama aberta, en bloques ou torres con amplos espazos entre as vivendas para xardíns ou aparcadoiros, evolucionou pronto cara a bloques en forma de H, de altura e densidade excesivas, que creaban un trazado de rúas en aparencia desordenado. A edificación adoptou o estilo internacional, caracterizado por edificios xeométricos, creadores dun espazo urbano monótono, que dá a estes barrios a imaxe de “colmea” ou dormitorio. Hoxe en día a todos os promotores esíxeselles un plan de edificación, obrigándolles a ceder terreo para servizos e equipamentos. A mazá pechada ten rexurdido nas décadas de 1980 e 1990 como forma de recuperar a escala urbana en altura e a organización das rúas. Estas novas mazás teñen menor densidade que as tradicionais e dan un uso colectivo ao patio, ben privado (xardíns, xogos infantís, piscina) ou ben público (mazá-praza).
  4. As áreas de vivenda unifamiliar proliferan na periferia a partir da década de 1980, debido á difusión entre a clases media da ideoloxía clorofílica (contacto coa natureza) e ao uso do automóbil. Presentan trama aberta, edificación individual en vivendas exentas ou encostadas e un uso do chan fundamentalmente residencial. Socialmente adoitan acoller a clases medias que buscan espazos máis atractivos.
  5. Iníciase a rehabilitación urbana de moitos centros históricos tras a desprotección e os impactos do urbanismo especulativo dos anos sesenta e setenta. Primeiro fixérono as cidades máis grandes (Madrid, Barcelona, Sevilla), pero rapidamente o proceso expandiuse ás cidades medias e pequenas (Vitoria, Logroño, Cádiz, Xirona, Cáceres, Salamanca, Carmona, Allariz, Albarracín, Covarrubias…). Estimúlase a rehabilitación mediante subvencións e préstamos a baixo interese e os concellos restauran os espazos públicos. Nestes anos, ademais, peonalízanse boa parte dos centros comerciais tradicionais urbanos.


c) As áreas industriais da periferia

Creadas nas décadas de 1950 e 1960 foron polígonos industriais ben planificados, ou instalacións industriais e talleres sen control, que producían un impacto negativo no medio natural e fortes atascos e incomodidades para a poboación da contorna. Por iso, algúns foron obxecto de operacións de rehabilitación e reparcelamento, destinadas a favorecer novas implantacións empresariais.

Na actualidade están a crearse novos espazos industriais, como parques empresariais e tecnolóxicos en áreas de gran calidade ambiental, ou polígonos de naves encostadas para empresas con escasos recursos, en áreas de menor nivel.


d) As áreas de equipamiento

Son froito da actual descentralización das actividades económicas cara á periferia urbana. As máis frecuentes son grandes superficies comerciais e de equipamento (centros escolares, infraestruturas sanitarias, centros administrativos, complexos deportivos, etc.).


el_espacio_urbaano.txt · Última modificación: 2019/03/10 23:26 por isabel